TANI
• Burada genel klinik bulgulardan bahsedilecektir.
• Özel mastitislerde ayrıca özel bulgular olabilir.
• Kronik, subklinik, subakut, akut ve perakut mastitisler farklı patojenlerden ileri gelebilir.
• Klinik bulgular etkeni göstermez.
• Ancak, çevredeki yaygın patojenin bilinmesi, laboratuar sonuçları çıkmadan, bir an evvel, tedaviye başlama imkanı verir.
KLİNİK BULGULAR
Sütteki ve meme ölçüsündeki değişiklikler
Meme kıvamı ve sıcaklığındaki değişiklikler
Sistemik reaksiyonlar.
Sütteki makroskopik bozukluklar
• Sütteki pıhtı, irin vb. kitleleri ve renk değişimlerini izleyebilmek için parlak siyah bir zemine sahip “strip cup” kullanılır.
• Farklı meme çeyreklerinden alınan sütler birbirleriyle de karşılaştırılır.
• Mastitisli süt pıhtılı, sulu veya ipliksi olabilir.
• Sütte sulanma genellikle laktasyondaki kronik mastitisi gösterir.
• İlk birkaç çekim sütteki zor ayırt edilebilen sulanmaya fazla önem verilmez. On çekimden sonraki sütte sulanma devam ederse bir bozukluğu gösterir.
* Sağımhane zemini iyice yıkanıp temizlendiği takdirde eldiven giyilerek sütün strip cup yerine sağımhane zeminindeki siyah bir ortama sağılması daha iyidir.
* Çünkü, strip cup’lar tanıya yardımdan çok enfeksiyon kaynağı olma eğilimindedir.
• Strip cup veya yan resimdeki muayene mastitis tanısında değerli bir yaklaşımdır ve şüpheli meme çeyreklerini acil olarak tanımada önemini korumaktadır.
• Bununla birlikte, esas tanı için, daha doğru sonuçlar veren indirek testler kullanılır.
• Sütte renk değişimi ile birlikte pıhtı ve ince döküntülerin bulunması önemlidir ve şiddetli bir yangıya işaret ederler.
• Sağım bitiminde sütte görülen kırıntılar meme tüberkülozuna işaret edebilir.
• Normal ineklerde kuru dönemde meme salgısı önce normal sütten açık sulu bir sıvıya, daha sonra bal rengi ve kıvamına ve en sonunda, doğumdan önceki son birkaç günde, kolostruma dönüşür.
In-line mastitis dedektörleri ile sütün izlenmesi
• Bunlar ince telden yapılmış filtrelerdir. Süt bu filtre içinden geçerken sütteki pıhtılar filtrede tutulur.
• Filtreler uzun süt tüplerine gözle görülebilecek mesafede ya da pençeye yakın bir yere yerleştirilmeli ve böylece sağım başlıkları uzaklaştırıldığında kolayca görünmelidirler.
• In-line filtreler pıhtı görülen mastitis olgularını gösterirler, fakat sütün sulu olduğu durumlarda süt dedektörlerde herhangi bir pıhtı bırakmadan geçebilir ve mastitis belirlenemeyebilir.
• Etkili olabilmeleri için dedektörler her ineğin sağımından sonra muayene edilmelidir.
• Süt kaydedici kavonoz iliştirilmiş olan sağımhanelerde kavonozlar süt toplama tanklarına aktarılmadan önce kontrol edilmelidir.
• Dedektörler control edilmezse mastitis gözden kaçar ve mastitik süt toplama tankına geçerek TBC ve hücre sayısı problemleri olur.
• Bu durum özellikle sütün süt kaydedici kavonozlara değil de, doğrudan süt borularına aktarıldığı ve mastitis identifikasyonunun sadece dedektörlere bırakıldığı durumlarda söz konusu olmaktadır. Burada filtrelerde pıhtılar görülünceye kadar mastitik süt toplama tankına çoktan ulaşmış olacaktır.
• Sınırlamalarına rağmen, in-line mastitis dedektörleri mastitisi belirlemede ilave bir gereç olarak yardımcı olabilir.
Sağım sonunda süt filtrelerinin kontrolü:
• Özellikle sağımcıların hijyenini kontrol etmek için sağımdan sonra süt süzgeci veya filtresinin muayenesi de önemlidir. (Süt süzgeci veya filtresi süt pompası ile toplama tankı arasına yerleştirilir).
• Pıhtıların veya büyük miktarlarda faecal kontaminasyonların olması sağım işlemlerinin ve mastitis tanısının uygun olarak yapılmadığını gösterir.
• Pıhtı bulunduğu zaman yapılması gereken işlem enfekte inekleri belirlemek için gelecek sağımda tüm sürüyü elden geçirmektir.
• Bazı durumlarda, sağımcılar mastitli bir ineği bulduklarında tarama işlemine son verirler. Bu durumda mastitli diğer inekler belirlenemez. Taramaya devam etmek gerekir.
• Bazen de inek mastitisi kendisi alt ettiği için taramada hiç bir mastitis belirlenemeyebilir.
Memede fiziksel bozukluklar
• Meme çeyreklerinde büyüklük veya kıvam farkları olabilir.
• İnspeksiyon dolu ve boş memelerin muayenesi için uygundur.
• Palpasyon ise yeni boşaltılmış memelerde yapılmalı.
• Meme arkadan izlenmeli ve arka iki meme çeyreği simetri yönünden karşılaştırılmalı.
• Arka çeyrekler yukarı kaldırılarak ön meme çeyrekleri gözlenebilir.
• Palpasyonla bir çift meme çeyreğinden hangisinin anormal olduğu anlaşılabilir.
• Bu işlem karşı meme çeyrekleri için de uygulanmalıdır.
• Pek çok mastitis formunda bozukluklar genellikle süt sisterna bölgesinde ise de, özellikle tüberküloz şüphesinde tüm meme lobu muayene edilmelidir.
• Meme başları özellikle meme başı ucu çevresinde deri lezyonları yönünden izlenmeli ve palpe edilmelidir.
• Meme altı lenf bezleri büyüklük yönünden yoklanmalıdır.
• Memenin palpasyonu ve inspeksiyonunda fibrosis, yangısal şişlik ve meme bezinde atrofi araştırılır.
• Fibrosisli memeler daha nodüler bir yüzeye sahiptirler.
• Lokal fibrosis alanları bezelye benzeri kitlelerden yumruk büyüklüğüne kadar değişebilir.
• Akut yangısal şişlik her zaman diffuzdur. Sıcaklık ve ağrı ile birlikte bulunur ve sekresyonda belirgin değişim vardır.
• Ciddi olgularda gangrenli bölgeler bulunabilir veya bez dokusu içerisinde apseler gelişebilir.
• Kronik mastitisin son aşaması bezin atrofisidir.
• Dikkatsiz bir muayenede atrofik meme çeyreği küçüklüğünden dolayı normal kabul edilip normal meme çeyreği ise hipertrofik olarak değerlendirilebilir.
• Dikkatli bir palpasyonda atrofik memede çok az fonksiyonel meme dokusu kaldığı anlaşılabilir.
Sistemik belirtiler
• Enfeksiyonun tipi ve şiddetine göre:
—Toksemi,
—Ateş,
—Taşikardi,
—Ruminal durgunluk,
—Depresyon,
—Yerde yatıp kalma ve
—Anoreksiyi kapsayan sistemik bir cevap bulunur veya bulunmaz.
• Sistemik cevap ciddi Escherichia coli, Klebsiella spp., veya Arcanobacter pyogenes ve arasıra Streptococcus veya Staphylococcus spp. mastitlerinde genellikle bulunur.
SINIFLANDIRMA
Mastitisin şiddetine göre sınıflandırma
1- Perakut mastitis: Meme çeyreklerinde şişlik, şiddetli yangı, sıcaklık ve ağrı var. Öldürücü olabilen belirgin sistemik reaksiyon bulunur.
2- Akut mastitis: Belirgin sistemik reaksiyon yok ancak şiddetli yangı var.
3- Subakut mastitis: Sütte bozukluk ve memede hafif yangı var.
4- Subklinik mastitis: Sütte veya memede görülebilir bir bozukluk yok. Sütte SCC yüksek.
Mastitisin süresine göre sınıflandırma
1- Kısa süreli klinik veya subklinik (örnek: koliform mastitleri).
3- İnatçı klinik veya subklinik (örnek: Strep. agalactiae mastitleri).
2- Tekrarlayan klinik (örnek: Staph. aureus ve Strep. dysgalactiae mastitleri)
TANI
• Süt örnekleri laboratuarda bakteri, hücre, pıhtı ve kimyasal değişim yönünden incelenir ve antimikrobial duyarlılık testleri yapılır.
• Çok sayıda süt örneğinde kültür yapmak büyük maliyet oluşturacağından, indirek testlerin kullanımına büyük önem verilir.
• İndirek testler sadece yangısal değişikliği gösterir ve tarama testi olarak değer taşırlar.
• Hastalık etkenini belirlemek için bakteriolojik, etkili antibiyotiği seçmek için de antibiyotik duyarlılık testleri yapılır.
Subklinik Mastitis Tanısı
• Tanı için tank sütü veya bireysel süt örneklerine indirek testler uygulanır.
• Tanıda hedef yüksek düzeyde SCC gösteren inekleri belirlemektir.
• İndirek testte bir sorun tespit edilmeden süt kültürüne gerek yoktur.
• Çok sayıda inekten peryodik süt kültürü yapmanın maliyeti de yüksektir. Bu nedenle tank sütünde bakteriolojik kültür yapılabilir.
• Sürüdeki tüm ineklere kuru dönem tedavisi yapılması düşünülüyorsa tanktan kültür yapılması önerilir.
• İnekler seçilerek (selektif) kuru dönem tedavisi yapılacaksa yüksek düzeyde SCC veren inekler bireysel olarak belirlenmelidir.
Mastitis bulunan bir sürünün muayenesi
• Burada hedef bulaşıcı mastitis taşıyan inekleri belirlemek, bunları tedavi etmek veya sürüden uzaklaştırmak ve/veya muhtemel çevresel patojenlerin kaynağını ve tabiatını ortaya çıkartmaktır.
• Enfekte inekleri belirlemek için inekler teker teker muayeneden geçirilir.
• Öncelikle kompoze süt örnekleri SCC gibi indirek bir test ile taranmalı ve enfeksiyon etkenini belirlemek için ineklerden birer örnek alınarak kültür yapılmalıdır.
• İndirek testler enfeksiyonun yayılımını ve şiddetini belirler.
• Mikrobiolojik kültür muayeneleri ise mastitis patojenlerini ve uygun eylem planını belirler.
Sürü Düzeyinde Mastitis Tanısı
• Sürü düzeyinde subklinik mastitis tanısı tank sütünde SCC tayini ile yapılır. Ve patojenlerin belirlenmesi için bu sütlerden kültür elde edilir.
1- Tank sütünde somatik hücre sayımı.
• Tank sütünün somatik hücre sayısı mastitis yayılımının indirek bir göstergesidir.
• Süt işleme depolarında veya çiftlikte biriktirilen sütte SCC testi, meme sağlığı ve süt kalitesinin bir göstergesi olarak evrensel boyutta kullanılan en önemli test durumundadır.
• Bu şekilde sütün yasal olarak satılıp satılamayacağı ve satılabilecek ise işlenmemiş sütün fiyatı kararlaştırılır.
• Haftalık ölçümlerin 3 aylık geometrik ortalamasına bakılarak prim veya cezalar uygulanmaktadır.
• SCC sürüde mastitis sorunu konusunda çiftçinin uyanık olmasına yaradığı için çok faydalıdır.
• Toplama sütündeki sayı yasal kabul edilebilen sınırları geçtiğinde diğer tekniklerle daha ileri araştırmaların yapılması gerekir.
• SCC en sık, mastitis sorunu bulunmayan fakat durumları düzenli izlenmek istenen sürülerde kullanılmaktadır.
• Pek çok gelişmiş ülkede otomatik elektronik somatik hücre sayacı kullanılarak, genellikle aylık peryotlarda, somatik hücre sayım hizmeti sunulmaktadır.
• Tank sütünde hücre sayımı ile bir sürüdeki mastitisli inek sayısını belirlemek mümkün değildir. Fakat enfekte meme çeyreği sayısı oldukça doğru tahmin edilebilmektedir.
• Test örnekleri rast gele alınmalı, uygun ayraç kullanılmalı, laboratuar sayacı kalibrasyonu doğru yapılmalı ve örnek çabucak muayene edilmelidir. Muayeneleri geciken örnekler, depolama sırasında hücre kaybını önlemek için, formalinde saklanmalıdır.
• Tank sütünde SCC arttığında enfeksiyon yayılımı ve üretim kaybı artar.
• SCC’nin 300.000/ml’den fazla çıkması sürüde mastitis bulunduğunu gösterir ve kaynağı belirlemek için inekler bireysel muayeneden geçirilmelidir.
• Toplama tankında yüksek düzeyde SCC’ye sahip olan sürülerde üretim azdır. Bunlarda büyük ihtimalle sağım sonrası teat dip kullanılmamakta veya sağım makinesi ve otomatik cluster uzaklaştırıcıların düzenli ve programlı bakımları yapılmamaktadır.
• Yüksek SCC bulunan sürü yönetimleri sürekli düşük SCC olanlara göre mastitis kontrol programlarını yerine getirmede daha ihmalkârdırlar.
• Avrupa topluluğunda 1992 yılında yasal limit değer 400.000 hücre/ml olarak belirlenmiştir. Haziran 1997’den sonra 400.000 eşik değeri çiftlik düzeyinde uygulanmaya konulmuştur.
• Tank sütünde ortalama hücre sayısının üç aylık dönemde iki defa 400.000’i aşması halinde çiftçiler sütlerini insan tüketimi için satamamaktadır.
Tablo: Tank sütü SCC’si, enfeksiyon yayılışı ve süt üretim kaybı ilişkisi.
SCC (hücre/ml) Enfekte m.çeyreği(%) Üretim kaybı(%)
200.000 6 0
500.000 16 6
1.000.000 32 18
1.500.000 48 29
Kompoze sütte hücre sayısını etkileyen faktörler:
—Enfekte meme çeyreği sayısı,
—Enfeksiyon çeşidi (Streptococcus agalactiae, Staphylococcus aureus’a göre daha güçlü bir hücresel reaksiyon uyarır),
—Klinik mastitis bulunan ineklerden elde edilen sütlerin tanka katılıp katılmaması,
—İneklerin yaşı (yaşlı ineklerde hücre sayısı daha yüksek çıkar),
—Laktasyonun dönemi (doğumdan sonraki ilk günlerde ve laktasyonun sonuna doğru hücre sayısı en yüksek düzeydedir).
—Sürünün ortalama üretimi (süt verimi arttığında hücre sayısı düşer).
• Tank sütü hücre sayılarını geçici olarak etkileyebilecek olan bu ve diğer faktörlerin üstesinden gelmek için tahminlere düzeltme faktörleri ilave edilmesi veya bir zaman diliminde düzenli aralıklarla hücre sayımlarının yapılması önerilir.
• Zaman dilimi olarak, geçen üç aylık verilerin ortalaması alınır. Ortalama sayının dikkate alınması ekstra faktörlerin sebep olduğu geçici hücre sayılarına dayanan aceleci kanıları ortadan kaldırır.
• Örnekler her zaman sağımın aynı döneminde alınmalıdır. Böylece ciddi hatalar önlenir.
• Kronik mastitiste en fazla hücre sağım sonu sütte çıkar.
• Ön sağım sütünde hücre sayısının fazla çıkması lezyonun muhtemelen meme başında olduğunu gösterir.
2- Tank sütünden kültür yapılması
• Tank sütündeki bakteriler enfekte memelerden, meme başı ve meme yüzeylerinden veya bir dizi çevresel kaynaktan ileri gelebilir.
• Kültür yapılması sütçü sürülerdeki başlıca mastitis patojenlerinin taranmasında faydalıdır.
• Staph. aureus ve Strep. agalactiae kültürünün elde edilmesi, bu patojenler tarafından oluşturulan enfeksiyonun güvenilir bir göstergesidir.
• Kültürde bulunan bu patojenlerin sayısı; saçılan bakteri ve enfekte inek sayısı, enfekte ineklerin süt üretimi ve enfeksiyonun şiddetine göre değişir.
• Strep. uberis, Strep. dysgalactiae ve koliformlar gibi çevresel bakteriler de meme içi enfeksiyonlardan ve ayrıca non-spesifik kontaminasyondan süte geçebilirler.
• Tank süt kültürlerinde bu organizmaların bulunması sürüdeki çevre ve sağım hijyeninin kötü olmasından kaynaklanabilir.
• Çevresel patojenlerle meme enfeksiyonları esas itibarı ile kısa sürelidir ve klinik mastitisle karekterizedir.
• Klinik mastitisle karakterize olmaları bunların tank sütüne kazara girme ihtimalini azaltır.
Total Bakteri Sayısı
• Tank sütünden elde edilen bakteri sayısı, süt kalitesi ve meme sağlığının önemli bir göstergesidir.
• Bunlar genellikle süt işleyicileri tarafından bir kalite kontrol aracı olarak gerçekleştirilir. Fakat, süt sağım astarlarının aşırı kullanımı ve kapalı ortamlarda barındırılan ineklerin altlıklarına yeterince dikkat edilmemesi gibi idari hataları da ortaya koyabilir.
• Bu çerçevede total bakteri sayımı, termodürik (veya pastörizasyonlu) sayım, koliform sayımı, Staph. aureus sayımı ve standart kalitatif bakteriyel muayene (veya diferansiyel kültür) yapılabilmektedir.
• Total bakteri sayısının erken uyarı sistemi olarak da bir miktar değeri vardır. Akut klinik olgularda sütte bakteri sayısı 100.000.000/ml’ye kadar çıkabilir.
• Subklinik mastitisli meme çeyreklerinden elde edilen sütün mililitresi 1.000 -10.000 bakteri bulundurabilir.
• Normal meme çeyreklerinden elde edilen sütün mililitresi 1.000 bakteri ihtiva edebilir.
• Mastitis bulunmayan ve kapalı barındırılan ineklerde süt bakteri sayısı meradakilerden 6 kata kadar daha yüksek çıkar.
• Yüksek kalitede süt üretimi için düşük bakteri sayıları elde edilmelidir (<10.000 bakteri/ml).
• Pek çok sürüde ml sütteki bakteri sayısı rutin olarak 1.000 den azdır.
İneklerde Bireysel Mastitis Tanısı
• Klinik mastitisli ineklerde sütteki bariz değişiklikler ve memedeki anormal durumlar yukarıda sunulmaktadır.
• Klinik mastitis bulunan ineklerde bireysel kültürlere ve antimikrobiyal sensitivite testlerine başvurulabilir.
• Standart kültür teknikleri ile klinik mastitis olgularından patojen izole edilemez ise; Staph. aureus, Escherichia coli, Streptococcus dysgalactiae ve Streptococcus agalactiae ELISA teknikleri ile belirlenebilir.
• Patojen izole edilemeyen fakat SCC 500.000 hücre/ml’den fazla çıkan klinik mastitisli meme çeyreklerinden elde edilen örneklerin yaklaşık %50’sinde ELISA ile yukarıdaki patojenlerin varlığı belirlenebilir.
İndirek subklinik mastitis testleri
• İndirek testler:
-California Mastitis Test,
-otomatik elektronik sayaçlarla yapılan SCC;
-antikor ve hücreye ilişkin enzim belirlenmesi ve
-sütün elektrik iletkenliğindeki artışın tespitinden oluşur.
• CMT veya diğer indirek testler SCC’den daha ucuzdur, çabuktur ve tanı için doğru bir metottur. Fakat sütün CMT için özel olarak toplanmasını gerektirir.
• Oysa, hücre sayım tekniği başka amaçlarla (genellikle de süt yağı testi için) toplanmış sütlerde de yapılabilir.
California Mastitis Testi (CMT)
• Deneyimli bir operatör tarafından hemen yapılabilir ve etkilidir.
• Ayraç ve süt özel bölmeli beyaz bir kapta karıştırıldıktan sonra sonuç değerlendirilir.
• Testin sonucu; şekillenen jel miktarına göre negatif, eseri, 1+, 2+ veya 3+ şeklinde derecelendirilir.
• Doğumdan sonraki ilk hafta ve laktasyonun son döneminde bulunan inekler güçlü pozitif reaksiyon verebilir.
• CMT ayracının hazırlanması: 900 ml distile su+100 ml anionic deterjan (piyasadaki By-prox, Teepol, vs.)+1/300’lük BCP solusyonundan 50 ml. Hazırlanan bu ayracın pH’sı 6.8 olmalıdır.
• CMT dolaylı olarak lökosit artışını ve pH değişimlerini bildirir.
• CMT’nin çalışma prensibi: Deterjanın lökosit hücre zarlarını parçalayarak DNA’lar ile birleşip jel meydana getirir. BCP ise pH değişikliğini gösterir.
• Oluşan yapışkan jel ne kadar yoğunsa sütte o kadar çok lökosit vardır ve mastitis o denli şiddetlidir.
• CMT kabının sap kısmı hayvanın sağ tarafında kalacak şekilde A (sağ ön), B (sağ arka), C (sol ön) ve D (sol arka) gözlerine memelerden ikişer ml süt sağılır veya fazla süt sağılmışsa gözler eşitlenerek yaklaşık 2 ml süt bırakılır.
• Bunların üzerine eşit miktarlarda ayraç ilave edilerek karıştırılır ve sonuç okunur.
• CMT, taze sütte veya 36 saate kadar soğuk ortamda bekletilen sütte uygulanabilir.
• Laktasyonun ilk 7-9 gününde, sonunda, laktasyondan çıkmış olanlarda ve vücudun başka bir yerinde enfeksiyon odağı bulunanlarda CMT müsbet reaksiyon verebilir veya test sonucu şüphelidir.
• Normal taze sütün pH sı 6.7 yani hafif asidiktir. pH değişikliği Brom Creosol Purple (BCP) ve Brom Thymol Blue (BTB) indikatörleriyle araştırılabilir.
• BCP’de normalde güvercin grisi olan renk alkalinin derecesine göre menekşe moruna kadar değişir.
• Laktozu parçalayan mikroorganizmalar mastitis etkeni olduğunda (ender görülür) BCP testinde mor renk yerine belirgin sarı renk oluşur.
• BCP testi, CMT gibi diğer testlerle birlikte de kullanılır.
CMT reaksiyonları ve bunların karşılığı somatik hücre sayıları
Sonuç Gözlenen reaksiyon SCC (hücre/ml)
Negatif Jel oluşmadan, karışım sıvı olarak kalır. 0-200.000
Eseri Test küreği bir yandan bir yana sallandığında hafif bir jel gözlenir. 150.000-500.000
1+ Solüsyonlar karıştırıldıktan hemen sonra belirgin jel
şekillenir. Bu yapı zamanla yavaş yavaş kaybolabilir.
Kürek dairesel olarak çevrildiğinde sıvı ikincil bir kitle
oluşturmaz ve solüsyon ortasında bir kubbe meydana
gelmez. 400.000-1.500.000
2+ Solüsyonlar karıştırılır karıştırılmaz belirgin jel oluşur.
Kürek dairesel olarak çevrildiğinde sıvı ikincil bir kitle
meydana getirir ve kabın tabanı açığa çıkar. 800.000-5.000.000
3+ Solüsyonlar karıştıktan hemen sonra belirgin jel
meydana gelir. Kürek dairesel olarak çevrildiğinde
solüsyonun yüzeyi konveks veya kubbeli hale gelir. >5.000.000
Somatik hücre sayımı
• Süt SCC si ile süt verimi arasında güçlü bir ilişki vardır.
• Hücre sayısı arttıkça üretim düşer.
• Bir inekte SCC’yi etkileyen en önemli faktör enfekte meme çeyreği sayısıdır.
• Çoğu sürüde, laktasyon ilerledikçe ve inek yaşlandıkça enfeksiyon prevalansı artar.
• Laktasyonun ilk birkaç gününde hücre sayıları istisna olarak yüksektir ve meme içi enfeksiyonu göstermeyebilir.
• Enfekte olmayan ineklerde SCC buzağılamanın ikinci haftasında düşer ve meme içi bir enfeksiyon şekillenmezse laktasyon boyunca düşük kalır.
• Yaşamı boyunca enfeksiyona yakalanmayan bir inekte SCC çok düşük çıkar.
• Zaman ve iş gücünden kazandırdığı için, süt yağı testi için toplanan kompoze süt örneklerinde elektronik hücre sayımları gelenek haline gelmiştir.
• Ancak, tam selektif kuru dönem tedavisi yapılacaksa bireysel meme çeyreği örnekleri alınması zorunludur.
• Kompoze örnek kullanımı hücre sayılarını değiştirir. Örneğin, kötü bir meme çeyreğinin diğer normal üç meme çeyreği ile seyreltilmesi hasta meme çeyreğinin tespit edilemeyeceği anlamına gelebilir.
• Kompoze örneklerde eşik SCC daha düşük olmalıdır.
• İnekte mastitis tanısı konulduktan sonra ineğin sürüden uzaklaştırılması, laktasyon sırasında tedavisi veya tüm meme çeyreklerine selektif kuru dönem tedavisi yapılması kararlaştırılır.
• Otomatik elektronik hücre sayaçları ve bilgisayar sistemli kayıtlar bir sürüde sağılan tüm ineklerin SCC’lerini düzenli rapor etmeyi mümkün kılmaktadır.
• Bazı organizasyonlar bu hizmeti sunmaktadırlar.
• Sayım her bir ineğin tüm meme çeyreklerinden elde edilen kompoze sütte gerçekleştirilmektedir.
• Pek çok sağlam meme çeyreğinden 100.000/ml’den az hücre elde edilirse de, 250.000/ml’den düşük sayılar veren memeler sağlam kabul edilir.
• Bazı yerlerde pozitif eşik değeri 500.000 hücre/ml’ye yükseltme eğilimi bulunmaktadır fakat bu durum pek çok enfekte meme çeyreğinin gözden kaçmasına yol açar.
• Şimdilik, sadece, lökosit ve epitel hücreleri ayırmayan ve eşik değeri 400.000 hücre/ml kabul eden bireysel inek meme çeyreği hücre sayımlarını önermek mümkündür.
• 400.000/ml’yi aşan hücreye erken laktasyonda sahip olan inekler laktasyon sırasında tedavi edilmelidir. Bu sayıya laktasyon ortasında veya ileri dönemlerinde sahip olan inekler ise kuruya çıkartılınca tedaviye alınmalıdırlar.
• Hayvanın kronik mastitis olması ve memenin derinlemesine muayenesinde ciddi fibrozis bulunması sürüden uzaklaştırma nedenidir.
Süt kültürü
• Bireysel meme çeyreklerinden veya 4 meme çeyreğinden alınmış kompoze sütten kültür yapılabilir.
• Tedavi giderinin az olması açısından meme çeyreklerinden kültür yapılması tercih edilir. Bu teknikte sadece etkilenen memeler tedavi edilir. Meme çeyreklerinde enfeksiyon oranı düşükse çok büyük tasarruf sağlanır.
• Staph. aureus’un tanısında kültüre başvurulması ELISA veya SCC den daha üstündür.
• Yaygın bir tanı sorunu, klinik olarak anormal veya indirek testte pozitif sonuç veren meme çeyreklerinin bakteriolojik olarak negatif sonuç vermesidir.
• Süt örnekleri uygun olarak toplansa ve bakteriolojik kültürler rutin laboratuarlarda yapılsa bile, örneklerin %15-40’ı bakteriolojik olarak negatif çıkmakta yani üreme olmamaktadır.
Örneklerden mastitis patojeni üretilememesinin nedenleri:
—Enfeksiyonun spontan olarak eliminasyonu,
—Sütte potojen konsantrasyonunun düşük olması,
—Patojenlerin aralıklı olarak saçılması,
—Potojenlerin hücre içlerine yerleşmeleri veya
—Sütte inhibitör maddelerin bulunması olabilir.
Hymast tanı kiti kullanımı
• Bu kit Gram-pozitif ve Gram-negatifleri ve üreme olmadığını belirler.
• Çevresel patojenlerden ileri gelebilecek klinik mastitis olgularında isabetli antibiyotik kullanımına yardımcı olur.
• Süt örneği medyumda 12 saat kültüre bırakılır.
• Sonuç Gram-pozitif ise meme çeyreği pirlimycin gibi bir antimikrobial ile 24 saat arayla iki kez tedavi edilir.
• Gram-negatif ise klinik belirtiler geçinceye kadar oksitosin eşliğinde meme çeyreği sık sık sağılır(günde 5 kez).
Kültür için süt örneği alınması
• Laboratuvara teslim edilen örnekten elde edilecek sonuçların kalitesi laboratuvara teslim edilen örneğin kalitesiyle büyük oranda ilişkilidir.
• Aşağıdaki kurallara uyulursa iyi sonuçlar elde edilir:
1- Operatörün elleri temiz olmalı. Gerekli ise eller yıkanıp kurulanmalı veya temiz eldivenler giyilmeli.
2- Kirli görülen memeler yıkanıp kurulanmalı.
3- İlk 4–6 çekimlik süt sağılıp atılmalı.
- Böylece meme kanalında bulunan fakat mastitisin nedeni olmayan bakteriler yıkanıp atılmış olur.
- Bundan sonra alınan ön sağım sütü ve son sağım sütleri toplanır.
- Tüberkülozdan şüphelenildiğinde son birkaç çekimlik süt örneğinin kritik önemi vardır.
- İndirek ve kimyasal testler ön sağım sütü olduğu kadar son sağım sütünde de gerçekleştirilebilir.
4- Orifisyumdaki pislikleri ve keratini uzaklaştırabilmek için meme başı sfingteri dışarı doğru basınçla zorlanarak meme başının ucu %70 alkole batırılmış bir svab ile iyice temizlenir.
- Svablar temiz kalıncaya kadar meme başı ovularak silinmeli.
- Özellikle inverte meme uçları çabuk ve aktif bir şekilde ovulmalı.
- Örnek alınacak şişenin kapağı bu aşamadan sonra açılmalı.
- Bireysel meme çeyreği örnekleri toplamada vidalı kapağı olan şişeler çok uygunudur.
5- Örnek alınacak şişenin ağzı meme başı ile 45 derece veya daha az bir açı olacak şekilde tutularak süt çapraz sağılmalı.
- Şişe vertikal tutulduğu taktirde meme çekiştirildiği sırada toz ve döküntülerin örneğin içine düşme riski çok yüksektir.
- İyi bir çekim süt amaç için yeterlidir. Şişeyi doldurmaya gerek yoktur.
6- Şişenin ağzı tekrar kapatılır, inekle ilgili bilgiler, meme çeyreği, tarih ve çiftliğin ismi yazılarak etiketlenir.
7- Laboratuvara iletilinceye kadar, örnek buzdolabında (+4°C) saklanmalıdır.
- En iyisi örnekten 60–90 dakika içerisinde ekim yapılmasıdır. En iyi sonuç bu şekilde alınır.
- Bununla birlikte, +4°C de 72 saate kadar depolama kabul edilebilir.
- Örnek sütün dondurulması özellikle coliformlar olmak üzere bakteri sayısını azaltır fakat hala faydalı sonuçlar verebilir.
- Süt örneklerinin dondurulması, bakteriye de bağlı olarak, bakteri sayıları üzerine değişik derecelerde etki eder. Arcanobacter pyogenes ve Escherichia coli sayıları azalır, koagülaz-negatiflerin sayıları artar, Streptococcus ve Staphylococcus spp. sayıları ya etkilenmez veya %200’e kadar artabilir.
• Kullanılan laboratuar teknikleri mevcut imkanlara göre geniş çapta değişir.
• Kanlı agarda inkübasyon en yararlı olanıdır.
• Diğer patojenlerin belirlenememesi bir dezavantaj oluşturduğundan Streptococcus agalactiae için en iyisi selektif besi ortamıdır.
• Sütte tüm bakteriler eşit olarak üremeyeceğinden inkübe edilmiş süt smear’leri genellikle yararlı değildir.
• Süt kültürünü iyileştirmede bir sistem; kültür öncesi inkübasyon, sonra örneğin dondurulması, daha sonra normal süt inokülumundan daha fazla sütle medyumun inokülasyonudur.
• Bu teknik enfekte meme çeyreği sayısı konusunda en iyi sonucu vermektedir.
Diğer indirek testler
NAGase testi
• Sütteki hücreler ile ilişkili N-acetyl-P-D-glucosaminidase enziminin ölçümüne dayanır.
• Enzimin fazlalığı sütteki hücre sayılarının fazlalığını göstermektedir.
• Bu test otomosyonunun kolaylığından dolayı çok sayıda örneğin hızla elden geçirilmesine uygundur.
• Taze süte uygulanabilir ve sonuçlar aynı gün okunur.
• İndirek testlerin en doğrusu farzedilir.
• Meme çeyreğindeki enfeksiyonu belirlemede hücre sayımı kadar etkilidir.
• Otomatik hücre sayacına göre daha az karmaşık okuma gereçlerine ihtiyaç duyar.
• Tüm testlerin mümkün olması halinde, ilave testler olarak NAGase testi ve hücre sayımı birlikte önerilir.
• Hücre sayılarında olduğu gibi süt NAGase seviyeleri laktasyonun başında ve sonunda yüksektir.
• Bu test keçi sütünde de kullanılabilir.
ELISA
• Sütte yükselen polimorfonükleer granülosit antijenlerini ölçer.
• Sütteki 100.000/ml gibi düşük hücre seviyeleri bile doğru tahmin edilebilir.
• Mastitisli meme çeyreklerini belirlemede büyük bir potansiyele sahiptir.
In-Line kondüktivite (iletkenlik) testi
• Çok ilgi duyulan kimyasal bir testtir.
• Mastitisli sütteki sodyum ve klor iyonlarının ve dolayısıyla elektriksel iletkenliğin artışını belirler.
• Mastitis durumunda ilk oluşacak şey sütte kimyasal madde değişimidir.
• Bu yüzden bu test bir cazibeye sahiptir.
• Testten en üst düzeyde yararlanabilmek için tüm meme çeyrekleri muayene edilmeli ve etkilenen memeyi belirlemek için meme çeyrekleri arasındaki farka dikkat edilmelidir.
• Daha doğru sonuçlar elde edebilmek için her gün her meme çeyreğinin gözlenmesine ihtiyaç vardır.
• Bu test klinik mastitisleri doğru olarak ortaya koyabilmekte fakat subklinik enfeksiyonlarda doğruluğu, standart testlerle karşılaştırıldığında, sadece %50 olmaktadır.
• Sütte elektriksel iletkenliği ölçmek üzere geliştirilmiş ve piyasaya yaygın olarak sürülmüş olan cihazlar elde taşınabilmekte ve süt sağılacak bir bölmesi bulunmaktadır.
• Sütte elektriksel iletkenlik ölçümleriyle Stap. aureus ve Strep. uberis’ten ileri gelen klinik mastitislerin tanısı, sütte görülebilir değişikliklere bakılarak yapılan tanıdan daha önce mümkün olabilmektedir.
İNDİREK METOTLARIN KARŞILAŞTIRILMASI
• Bireysel meme çeyreklerinde somatik hücre sayısı, elektriksel iletkenlik, pH, NAGase aktivitesi, sodyum, patasyum, laktoz konsantrasyonları ve α1-antitripsin ölçüm testleri yapılmıştır.
• SCC, NAGase aktivitesi, elektriksel iletkenlik, ve sodyum, α1-antitripsin ve laktoz konsantrasyonlarının hepsi meme çeyreğindeki enfeksiyonun faydalı indirek göstergeleri olmuştur.
• SCC; elektriksel iletkenlik, pH ve NAGase aktivitesine göre enfekte ve enfekte olmayan meme çeyreklerini ve inekleri daha iyi ayırabilmektedir.
• Bununla birlikte, enfekte ve enfekte olmayan inekleri ayırt etmede gerekli olan eşik SCC değerleri sürüler arasında ve laktasyonun dönemine göre değişkenlik gösterir.
Rapor ve yorumların özeti
• Enfeksiyon doğal savunma mekanizmalarının kontrolü altında ise klinik olguların yaklaşık %10-30’unda negatif bakteriyel sonuç elde edilecektir.
• Bazı olgularda tekrar örnekleme gerekir.
• Corynebacterium bovis prevalansının mikrobiyolojik olarak tespit edilmesi önerilir. Prevalansın yüksek olması teat dipping işleminin yetersiz olduğunu gösterir.
Hematoloji ve serum biyokimyası
• Ciddi klinik mastitiste ağır enfeksiyon ve toksemiden dolayı leukogramda, total hücre volümünde ve serum karaciğer enzimlerinde belirgin değişimler bulunabilir.
• Leukogram ve total hücre volümünün gelecekteki süt verimini belirlemede faydalı olabileceği bildirilmiştir.
Meme doku biopsisi
• Deneysel durumlarda histolojik ve biyokimyasal değerlendirmeler için meme doku biopsisi kullanılabilir.
• İneklerden biopsi materyali almak için kesici ucunda gizlenebilir ve döndürülebilir bir bıçağı bulunan paslanmaz çelikten bir kanül tanımlanmıştır.
• Postoperatif biraz kanamaya rağmen süt verimi ve biopsi alınan dokudaki kompozisyon geçici olarak etkilenmektedir.
NEKROPSİ BULGULARI
• Nekropsi bulguları mastitis tanısında önemli bir ilgi odağı değildir fakat spesifik enfeksiyonların tanımlanmasında kullanılır.
AYIRICI TANI
• Sistemik klinik bulgular gösteren bir ineğin genel muayenesinde meme de dikkate alınacak olursa klinik mastitis tanısı kolaydır.
• Ciddi mastitisten dolayı yatan bir hayvanda başka sebep aranırken memenin muayenesi bazen gözden kaçırılır.
• Mastitis tanısı büyük oranda memedeki klinik bozuklukların belirlenmesine ve sütte gözle izlenebilen bozukluklara, veya subklinik mastitislerde California Mastitis Testi gibi indirek bir testin kullanımına dayanır.
• Klinik mastitislerden ayırt edilmesi gereken diğer meme bozuklukları:
- periparturient ödem,
- memenin pasif konjesyonu,
- suspansor ligament yırtılması ve
- hematomu kapsar.
Bunlarda meme içi kanama olmazsa sütte bozukluk görülmez.
• Mastitis şüphesi olmadığı halde ani üretim düşüşü olan sürülerde sağım fabrikasında elektrik kaçağı olabileceği gözardı edilmemelidir.
• Sadece klinik bulgulara dayandırılarak mastitis sebebini ortaya koymak zordur fakat özellikle laboratuar muayene sonuçları ele geçmeden önce spesifik tedavi yapılması gereken perakut olgularda mastitis sebebi belirlenmeye çalışılmalıdır.
• Kültür ve antibiyotik duyarlılık testi için tedavi öncesinde hasta meme bezlerinden süt örneği alınması, ineğin sağlık kaydı ve alternatif tedavileri dikkate almada faydalı olabilir ve sürüdeki yeni enfeksiyonlar hakkında bilgi sunabilir.
www.gencveteriner.com
vethekim_01