Dr. Kaya DEMİRÖZÜ
Kanatlı Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı
(k.demirozu@gmail.com)
Kanatlı klamidiyosis sistemik, öldürücü, bulaşıcı, zoonoz bakteriyel hastalıktır. Genelde kesin bir ayırım olmasa da; papağangiller, yabani ve evcil kuşlar, insan enfeksiyonuna psıttakosis, ticari kanatlılarda ise ornitosis denilmektedir. Enfeksiyon yeryüzünde yayındır.
Kanatlı klamidiyosisi 1929 – 1930 yıllarında 12 ülkede pandemik seyretmiştir. 1931 yılında ABD salgının kaynağının Güney Amerika’dan ithal edilen yeşil amazon papağanları olduğunu yargısına varılmıştır. Takip eden 20 yılda papağangillerde ve hemen tüm kanatlılarda yaygınlaşmıştır.Genelde kanatlılardan da insana bulaşmıştır. 1939 da 2 güvercinde etken saptanmıştır. California’da 2 insanda saptanan hastalığın Newyork’ta yabani güvercinlerle temas sonucu olduğu kanaatine varılmıştır. 1942 Yılında ördek ve hindilerde enfeksiyon serolojik olarak teşhis edilmiştir. 1950 lerde hindilerden ve temas eden insanlardan etken izole edilmiştir.
Enfeksiyon tüm dünyada yaygın olup gerek hayvanlar gerekse insanlarda salgınlara neden olmaktadır. Dünyada insan vakalarının gerçek sayısı muhtemelen çok daha yüksek olmasına rağmen, yıllık 100–200 olgu rapor edilmektetir.
Psıttakosis insan, kanatlılar, büyükbaş ve küçükbaş, domuz ve kanatlılar gibi çok farklı canlılarda saptanmaktadır(Şekil.1). 400 kuş türünde doğal enfeksiyon rapor edilmiştir. Enfeksiyon kuş türleri arasında, evcil papağangiller, uçamayan kuşlar, güvercin, kümes hayvanları, ördek ve diğer göçebe kuşlar gibi tüyü olan her çeşit hayvana bulaşabilmektedir.
HASTALIĞIN ETKENİ
Kanatlı klamidiyosis etkeni Gram negatif, obligat(zorunlu) hücre içi parazit olan Chlamydıa psittaci(Cp) bakterisidir. Kimyasallara çok duyarlıdır:
*Alkol
*Amonyum/ çinko sülfat
*Fenol
*Sodyum hidroksit
* Hidroklorik asit
*Benzalkoniyum klor,
*İyot bileşikleri
*Hidrojen peroksit birkaç dakika
*Kireç etkisiz
% 20 Enfekte doku süspansiyonlarında:
*560 C 5 dakika
*370 C 48 saat
*220 C 12 gün
*40 C 50 gün canlılığını korumaktadır.
Çok virulent Cp suşlarının neden olduğu enfeksiyonlarda; akut epidemi,% 5 – 30 ölümler görülmektedir. Yüksek virulanslı suşlar genellikle hindilerden, ara sıra da sağlıklı yabani kuşlardan izole edilmektedir. Virulanslı düşük Cp suşları özellikle güvercin ve ördeklerde yavaş seyirli epidemiler neden olur, ölümler % 5 azdır. Her iki suş da sürü içinde hızlı yayılma özelliğindedirler.
C. psittaci ’nin 6 kanatlı serotipi ( A,B,C,D,E,F) bulunmaktadır.
*Papağangiller serotip A, E, F
*Güvercin, kumru serotip B ve E
*Ördek, kuğu, kaz serotip C
PATOBİYOLOJİ ve EPİZOOTTOLOJİ
*Tavuklar; hindi, güvercin, ördekten daha dirençli,
*Yabani kuşlar, papağangiller değişik derecede duyarlı,
Rezervuarlık; bazılarında uzun bazıları da geçicidir. Önemli rezervuarlar:
*Güvercin,
*Papağangiller,
*Sığırcık,
*Martı,
*Balıkçıl,
*Karatavuk,
*Yağmurkuşu,
*Serçe,
*Ördek,
Güvercin, kumru, papağangiller enfeksiyonu yıllarca taşımaktadırlar. Martı, balıkçıl gibi bir kısım kanatlı etkeni taşıma ve yaymalarına rağmen klinik olarak enfeksiyon gözlenmez. Rezervuar kanatlılarda stres sonucu organizma saçma eğilimindedirler. Genelde bu durumda hastalığın herhangi bir belirti göstermeyebilirler. Ancak az da olsa bazılarında enfeksiyonun gözlenebilmektedir.
Bulaşma aerosol ve ağız yoluyladır. Mikroorganizma büyük ölçüde dışkı yoluyla yayılmasına karşın, ağız, burun akıntıları ile de saçılır. Kuştan kuşa bulaşma; genellikle karantina istasyonları, pet satılan yerler, ya da pansiyoner merkezlerde yakın temas sonucu öncelikle, enfekte dışkı ya da solunum salgıları ve tozlarının solunmasıyla oluşmaktadır. Pet satış yerleri, üretim merkezlerinin kalabalık kuş popülasyonu, bakım ve beslenmenin yetersizliği, fazla ziyaretçi vb stres faktörleri hastalığın atak yapmasına ve ciddi salgınlara yol açabilmektedir.
Vertikal bulaşma; ördek, tavuk, hindi ve yabani birçok kanatlıda saptanmıştır. C. psittaci yanı sıra diğer memelilerde bulaşabilir. Ancak C.suis, C.abutus, C.pneumonıae,C. felis vb memeliler için spesifik olanlar kuşlarda enfeksiyon nedeni değillerdir.
*Hasta, rezervuar, ölülerle temas
*Kontamine yem, su, ekipman, toz
*Bit, sokuçu sinekler hastalığın yayılma ve bulaşmasında önemli rol oynamaktadırlar.
Enfeksiyonun kuluçka süresi: etkenin miktarı ve virulansına bağlı olarak farklılıklar göstermektedir. 5-10 gün olduğu gibi, 2-8 haftalar arasında da değişebilmektedir. Özellikle kafes kuşlarında 3 gün ila uzun haftalar sürebilir. Güvercinlerde kuluçka süresi bilinmemektedir. Enfeksiyon endemik tabiatlı (bölgesel) olup, öncelikle ebeveynlerinden ağızdan beslenme döneminde yavrulara bulaşmanın süre geldiğinde inanılmaktır.
KLİNİK BULGULAR
Kuşlarda ilk belirtiler, klinik bulgular:
•Burun ve/veya gözlerde akıntılarla birlikte üst solunum yolu enfeksiyonu,
•İshal,
•Tek tek veya her ikisi birden seyredebilir.
Genç kuşlarda klinik belirtiler ise:
• Kabarık tüyler,
• Düşük vücut ısısı,
• Titreme,
• Uyuşukluk,
• Konjunktivitis,
• Solunum güçlüğü,
• Zayıflama,
• Sinüzitis,
•Sarıdan yeşilimsiye varan ya da grimsi sulu dışkı,
•Ölüm.
Yetişkin kuşlarda aşağıdaki belirtiler görülebilir:
•Titreme,
•İştahsızlık,
•Uyuşukluk,
•Kabarık tüyler,
•Giderek zayıflama,
•Yüksek oranda ürat içeren yeşilimsi ishal,
•Ara sıra Konjunktivitis,
Enfekte kuşlarda hastalık ilerledikçe bu belirtilerden biri veya birkaçı gelişebilir. Bazı vakalarda, hayvan enfekte olmasına rağmen semptom görülmez.
Papağangillerde psıttakosisin klinik bulguları spesifik değildir. Bazen görülmeyebilir. Kuşlar özellikle psıttakosis semptomlarını gizleme ustasıdırlar. Şen şakrak öten ve sabah yemini yiyen, sağlıklı görünen bir kuş ciddi hasta olabilir ya da aynı günün öğleden sonrasında ölebilir. Diğerlerinde kronik ya da ağır hastalık gözlenebilir ve ölebilirler. Yaş, tür, bakteri miktarı, suşun virülansı ve stres faktörlerine göre enfeksiyon belirtilerinin şiddeti farklılıklar göstermektedir.
Özellikle papağangillerde tüyleri kabartmak, bir sağlık sorunu işaretidir. Bu bir hastalık sürecinde ısı kaybını engellemek için tüylerini kabartıp aralarına havanın girmesini sağlayarak kendilerini sıcak tutma tavrıdır. Bu bulgu diğer pek çok kuş hastalıklarında olduğu gibi psıttakosisde de gözlenebilir.
Genel olarak gözlenen klinik bulgular:
*Zayıflama,
*İştahsızlık,
*Depresyon,
*Solunum güçlüğü,
*Tüylerin kabarması,
*Ateş,
*Jelatinöz sarı-yeşil ishal
*Gözlerde kızarıklık
*Burun/göz prulent akıntı
*Ani ölümler,
0T0PSİ BULGULARI
Otopsi bulguları hastalığın klinik seyri, hayvanın yaşı, etkenin virulansı ve miktarına bağlı olarak farklılıklar gösterir. Genel hatlarıyla:
•Akciğerde yaygın konjesyon,
•Pleural boşlukta fibrinöz içerik olabilir.
•Göğüs boşluğunda koyu renkli içerik,
•Perikart membranı kalınlaşmış, konjeste ve fibrinöz eksudatla kaplı,
•Kalb büyümüş, kalın bir fibrin tabakasıyla sarılı,
•Karaciğer büyümüş, soluk renkte, kalın bir fibrin tabakasıyla örtülü,
•Hava keselerinde kalınlaşma ve donuk renk, fibrinöz bir içerik,
•Dalak büyük, yumuşak ve renkte koyulaşma,
•Kataral enteritis,
Güvercinlerde klamidiyosisin klinik bulguları fazla karmaşık olmamasına rağmen değişkendir. Akut hastalıkta:
•İştahsız,
•İsteksiz,
•İshal,
•Bazen Konjunktivitis,
•Gözkapaklarında şişme,
•Rinitis,
•Hırıltılı, tıkırtılı solunum güçlüğü,
•Hastalık ilerledikçe aşırı zayıflama.
Enfeksiyondan kurtulanların klinik belirti göstermemelerine rağmen portördürler. Bazı güvercinlerde hastalığın ileri devresinde portör olmadan önce, semptomlar izlenemez veya geçici bir ishal söz konusudur.
Klamidiyosisde karışık olmayan otopsi bulguları söz konusudur:
•Hava keselerinde kalınlaşma ve donuk renk, fibrinöz bir içerik,
•Peritonal seroza ve bazen epikardiyumda kalınlaşma,
•Dalak büyümüş, yumuşak ve renkte koyulaşma,
•Karaciğer genellikle büyümüş, yumuşak ve soluk renkte,
•Özellikle kloakada kataral enteritis,
Hafif şiddette enfeksiyonlarda yalnız karaciğer veya hava keselerinde bulgulara rastlanır. Bazı ağır vakalarda ise her hangi bir bulguya rastlanmaz.
Uyarılar:
1. Psıttakosisle baş etmek için güvercinleri izleyin. Aksi halde geç kalınmış olur ve önleme güçleşir. Konvülsiyon veya titreme görülebilir.
2. İştah kaybı, yemliğin boşalmaması psıttakosis için bir işaret olabilir. Bu tek başına enfeksiyonun bir işareti olmak zorunda değildir.
3. Güvercini dinleyin. Psıttakosis akciğerlere de yerleşen bir enfeksiyon ve bu nedenle, güvercinin göğsünde bir hırıltı veya nefes almada zorluk söz konusu olabilir.
4. Çiftleşmede gecikme dikkate alınmalıdır. Buna bağlı olarak kuluçka dönemi yaygın olarak değişebilir.
5. Dışkıları incelenmesi. Dışkı sulu, yeşil ya da siyah ve katran renginde mi?
Sülün, bıldırcın ve keklik yetiştirme çiftliklerinde klamidiyosis rastlanan bir enfeksiyondur. Gerek klinik gerekse otopsi bulguları diğer kuşlarınkine benzemektedir.
TEŞHİS
Psıttakosisi teşhis etmek güçtür. Teşhis için bir tek test bulunmamaktadır. Hastalığın tanısında klinik – otopsi bulguları yanında mutlak ciddi bir Laboratuarda birçok tarama testlerine gereksinim duyulur.
TEDAVİ, KORUMA VE KONTROL
Özel tedavi ve uygulama yolu veteriner hekime bırakılmalıdır. Tedavi uzun ve sıkıcı bir süre olmasına rağmen bu hastalık genellikle tedavi edilebilir. Tedavide başarı; kuşun türü, yaşı, genel sağlığı ve başka bir hastalık olup olmamasına bağlıdır. Hastalıktan şüpheli veya hasta kuş diğerlerinden ayrılmalı, bir kişi dışında kimse temas etmemelidir. Tedavi; hekiminizin önereceği bir dezenfektan ile kuşun bulunduğu mekanı, kafesi, ekipman (yemlik, suluk, tünek vb) ve aksesuarları dezenfeksiyon ile kombine edilmelidir.
Hastalarda bağışıklık gelişmez: tedavi ve tam iyileşmeden sonra da yeniden hastalanmaları mümkündür.
Enfekte Kuşlar Nasıl Tedavi Edilmeli?
Enfekte kuşların veteriner hekim gözetiminde ve denetiminde tedavi edilmeleri gerektiğini bir daha vurgulayalım. Tedavide yaygın olarak kullanılan tetrasiklin gurubu antibiyotikler, floroquinolonlar tatminkâr sonuç vermektedir. Başarılı bir tedavi için en iyi yöntemlerden biri preparatların yemle 30–45 gün verilmesidir. İlaçlar içme sularıyla da verilebilir. Ancak içme suyu ile yapılan tedavide her zaman yüz güldürücü sonuç alınamadığı gibi, tedavi süresinin uzunluğundan uygulama yeme göre daha zahmetlidir.
•Tetrasilinlerden doksisiklin veya oksitetrasiklin içme suyu veya enjektabl uygulanabilir. İçme suyu ile 45 gün, enjektabl 6 hafta süre ile haftada bir uygulanmalıdır.
•Ancak enjektabl uygulamada ciddi stresler yaşandığı gibi, bazı travmalar söz konusudur.
•Hangi yolla olursa olsun, özellikle ağız yolu ile tedavide tetrasiklin kullanılıyorsa hayvanın rasyonundaki Ca düzeyi önemlidir. Bu düzey % 0.7 nin altında olmalıdır. Eğer Ca ihtiyacı için ilave olarak; mineral bloğu, istiridye kabuğu, köpek balığı ve ahtapot kemikleri vb parçaları veriliyorsa bunlar tedavi süresince kaldırılmalıdır.
•Psıttakosis ve / veya şüpheli kuşlar hemen tedaviye alınmalı ve izole edilmelidir.
oBu süre zarfında bir kişi ilgilenmeli, kuşla uğraşırken tek kullanımlık koruyucu giysi, cerrahi maske, gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
oGaitası, tüy ve tozları etrafa dağılmadan, kimse temas etmeden sık sık temizlenip, yok edilmelidir.
oKafes altlığı olarak kullanılan kâğıtların değiştirilmesi çok önemlidir.
oYaşlı, hamile, hasta ya da çok genç insan, kuşla temas etmesine izin vermeyin.
oHasta hayvan düşkün ve zayıf olduğundan, tedavi süresince destekleyici preparatlar ve gıdalar verilmelidir.
oKuşun bulunduğu mekânda strese neden olabilecek faktörleri elemine ederek. hayvanın mümkün olduğunca rahatlamasını temin edin.
•Yeterli ve dikkatli bir tedavi yapılmazsa; kuş taşıcı olabilir, hastalığı yaydığı gibi bir stresi takiben enfeksiyon tekrar klinik form alabilmektedir.
Hastalığın korunma ve kontrolü için aşağıda ki noktalar gözden uzak tutulmamalı ve önlemler alınmalıdır:
•Evinize veya sürünüze yeni bir kuşu mutlak güvenilir, bilinen kaynaklardan temin etmelisiniz.
•Satın alma öncesi veteriner hekimin muayene etmesi gerekir.
•En az 6 hafta süre ile tıpkı hasta veya şüpheli bir kuş gibi karantina altında tutulmalı, antibiyotik verilmelidir.
•Bu süre zarfında bir kişi ilgilenmeli, kuşla uğraşırken tek kullanımlık koruyucu giysi, cerrahi maske, gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
•Gaitası, tüy ve tozları etrafa dağılmadan, kimse temas etmeden sık sık temizlenip, yok edilmelidir.
Psitakosisden şüpheli veya tanısı yapıldıktan sonra kuşun tedavisi, bakımı ve gözetimi sırasında aşağıda genel hatlarıyla sıralanan öneriler kuş sahipleri ve / veya satıcılar tarafından aksatılmadan ve titizlikle takip edilmelidir:
•Düşük ısılı ortam, taşıma vb aşırı stres, manajment hataları, yetersiz beslenme gibi aşırı streslerden kaçınılmalıdır. Bu sorunlar etkin bir tedaviyi aksatması yanında sekunder enfeksiyonların atak yapmasını da tetiklemektedir.
•Kuluçkadan yeni çıkmış yavrular takip edilmeli; 3-7gün arayla tartarak ağırlıkları istenilen düzeyde mi? Değilse bir hekime başvurulması yararlı olacaktır.
•Kuşlara içme suyu ile antimikrobiyal verilmemeli. Ca veya diğer iki değerli katyonlar ihtiyacın üzerinde olabilir.
•Kuşun cinsiyetine göre temiz ve ayrı kafeslerde tedavi edilmelidir.
•Yemlik ve suluklar günlük yıkanmalı ve dökülen yemler toplanıp atılmalıdır.
•Temiz su ve vitaminleri günlük verilmeli.
•Nüksü önlemek için tüm bir tedavi süresince ilaç kesintisiz verilmelidir. Bir hafta sonra kuşların klinik olarak düzelmeye başladığı ve bakteri saçımının azalmaya yüz tutuğu görülebilir.
•Tedavi süresince yalnız ilaçlı yem verilmelidir. Ancak ilaçlı yemi her kuş iştahla yemeyebilir. Bu yüzden yem tüketiminin düzenli takip gerekir.
LİTERATÜR
Andersen, A.A., and D. Vanrompay (2000). Avian chlamydiosis. OIE Revue Scientifique et
Technique 19(2): 396-404.
ANDERSEN A.A. & VANROMPAY D. (2008). Avian Chlamydiosis (Psittacosis, Ornithosis). In:Saif Y.M. et all (eds) Diseases of Poultry, 12 th Edition.Blackwell Publishing, USA, 24.Chapter 971-988.
ANON. ( - ), Chlamydiosis (Psittacosis) in Pet Birds Facts, Prevention and Treatment
www.michigan.gov/documents/MDA_Chlamydiosis_Brochure_31974_7.pdf (http://www.michigan.gov/documents/MDA_Chlamydiosis_Brochure_31974_7.pdf) (25.09.2011)
ANON. (- ),Bird Psittacosis.
http://www.ehow.com/about_6637669_birdpsittacosis.html#ixzz1YfM6LYJf (http://www.ehow.com/about_6637669_birdpsittacosis.html#ixzz1YfM6LYJf) (25.09.2011).
ANON. ( _ ).How to Diagnose Psittacosis in Pigeons. http://www.ehow.com/how6073351_diagnose-psittacosis-pigeons.html#ixzz1YfOBY9du (http://www.ehow.com/how6073351_diagnose-psittacosis-pigeons.html#ixzz1YfOBY9du)
(25.09.2011)
ANON.( -).How to Prevent Psittacosis http://www.ehow.com/how_2083291_prevent-psittacosis.html#ixzz1YfN73DJ6 (http://www.ehow.com/how_2083291_prevent-psittacosis.html#ixzz1YfN73DJ6) (25.09.2011)
ANON ( -). Parrot fever. Long. Beach Animal Hospital www.lbah.com/avian/psittacosis.htm (http://www.lbah.com/avian/psittacosis.htm) (25.09.2011).
ANON ( 2000). COST Action “Animal Chlamydioses and the Zoonotic Implications” – Technical Annex, www.vetpathology.uzh.ch/…/CostAction85… (http://www.vetpathology.uzh.ch/…/CostAction85…) (14.10.2011).
ANON. (2002), Avıan Chlamydıosıs As A Zoonotıc Dısease and Rısk Reductıon Strategıes.
Report of the Scientific Committee on Animal Health and Animal Welfare SANCO/AH/R26/2002 European Commıssıon Health & Consumer Protectıon Dırectorate-Genera,l ec.europa.eu/food/fs/sc/scah/out73_en.pdf (14.10.2011).
DEMİRÖZÜ, K. (1988), Tavukçunun El Kitab, Kartal Kimya Yayını, İstanbul.
DEMİRÖZÜ K.(2005), Avian Chlamydiosi,Bolu,Bandırma,İzmir Seminerleri, Power Point Sunu.
DEMİRÖZÜ K. (2006), Sınır Tanımayan Hastalık: Avian Influenza(Kuş Gribi), ISBN 975-00566-1-2
DEMİRÖZÜ K. (2010), Kanatlılarda Temizlik Ve Dezenfeksiyon Kriterleri. Çiftlik Dergisi, 319,38-42.
McLEOD L. (-) Psittacosis in Pet Birds and People, exoticpets.about.com › … › Health and Safety Issues former About.com Guide (25.09.2011).
NASH H.(2001), Psittacosis (Parrot Fever): Symptoms, Diagnosis, Treatment, and Prevention.Bird Articiles, Dr. Foster and Smith, USA,72-73.
WOLDEHİWET Z. (1999). Avian Chlamydiosis (Psittacosis, Ornithosis). In:Jordan F. et all (eds) Poultry Diseases,5th.Edition, W.B. Saunders 194-202.
OWEN M. (1997) Psittacosis. www.birdsnways.com/articles/psittico.htm (http://www.birdsnways.com/articles/psittico.htm) (25.09.2011)
WOLDEHİWET Z. .(2008), Avian chlamydophilosis (chlamydiosis/psittacosis/ornithosis). İn: Pattıson M. Et all(eds),Poultry Diseases,6 th Edition,Saunders-Elsever,USA,21.Chapter 235-242.